Του Γιάννη Τσίχλα

Η Έλλη Παππά έζησε όλο σχεδόν τον 20ο αιώνα. Στην ΟΚΝΕ από τα παιδικά της χρόνια, στο ΚΚΕ στη κατοχή και τον εμφύλιο πόλεμο. Συνελήφθη στα τέλη του 1950 λίγες μέρες μετά τον Νίκο Μπελογιάννη, καταδικάστηκε σε θάνατο με τη κατηγορία της «κατασκοπείας», κατηγορία που έστελνε στο απόσπασμα πλήθος αγωνιστών. Έμεινε 13 χρόνια στη φυλακή, το 1967 άλλον ενάμισι χρόνο εξορία στα Γιούρα. «...οι δολοφόνοι του Μπελογιάννη δεν τόλμησαν να κάνουν το έγκλημά τους μέχρι τέλους. Σταμάτησαν σαν πραγματικοί Φαρισαίοι μπροστά στη θύελλα της αγανάκτησης που θα ξεσήκωνε η εκτέλεση μιας μάνας. Έτσι αν ακόμα ζω, το οφείλω στη δειλία τους…» 2 του Απρίλη 1952. (Από το τρίτο γράμμα της Έλλης Ιωαννίδου (Παππά) μέσα από τη φυλακή που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Ουμανιτέ με τίτλο Εκδίκηση. Υπάρχει ολόκληρο στο βιβλίο, «Νίκος Μπελογιάννης- Εθνικός ήρωας της Ελλάδας» Εκδοτικό «Νέα Ελλάδα» σελ.74). Η Έλλη Παππά είχε εξασφαλισμένη την ιστορική καταγραφή της στο πλάι του Νίκου Μπελογιάννη. Είχε «φτιαχτεί» ο μύθος της που της εξασφάλιζε για τα μετεμφυλιακά χρόνια και για όλη της την ζωή την «αναγνωρισιμότητα», άκρως απαραίτητη για πολιτική ή επαγγελματική καριέρα ή και τα δυο ταυτόχρονα. Όμως δεν «βετερανοποιείται» δεν βολεύεται στην απλή «ιστορική» καταγραφή, που για κάποιους «πρώην» αποδείχνεται μέσον πολλαπλών χρήσεων. Διεκδικεί τη θέση της στο μέτωπο των αγωνιστών διανοουμένων, μέσα από τον δικό της δύσβατο δρόμο, «...δεν είναι τυχαία η επιλογή μου να αρχίσω από τον Πλάτωνα τη δουλειά μου για την Αρχαία Ελληνική σκέψη. Βέβαια όλα ξεκίνησαν από τη συμφωνία μας με τον Νίκο Μπελογιάννη να γράψουμε μαζί - αν ζήσουμε -, την ιστορία της ελληνικής σκέψης. Σχέδιο μεγαλεπήβολα αισιόδοξο, αλλά τότε, μέσα στα απάνθρωπα κελιά απομονωτήρια της Ασφάλειας, μπορούσαμε ακόμη να κάνουμε τέτοια σχέδια, έστω και κάτω από τη σκιά του θανάτου. Η μοίρα το έφερε να επιχειρήσω μόνη μου πια την πραγματοποίηση αυτού του σχεδίου στο βαθμό του εφικτού και των δυνατοτήτων μου…» (Ο Πλάτωνας στην εποχή μας - Εισαγωγή Β΄ έκδοσης). H μελέτη της αρχαίας ελληνικής σκέψης, στις ρίζες του διαλεκτικού υλισμού και του ιδεαλισμού, επιδρά καταλυτικά στο στοχαστικό της έργο. Ο αιώνας μας προσφέρει γεγονότα έντονα, με μεταπτώσεις από την νίκη στην ήττα και αντιθέτως. Η ήττα ως ιστορικό δεδομένο βιωμένο πλέον, αφήνει στη σκέψη της καθοριστικό αποτύπωμα. Αναλύει πλευρές της «ιδεολογικοποιημένης» απάτης, τα περί δήθεν ελληνικών ιδιαιτεροτήτων που ευθύνονται για τα όσα δεινά και την υπανάπτυξη στο τόπο μας. Αποκαλύπτει ουσιαστικά πράγματα πίσω από το διαχρονικό άλλοθι όλων σχεδόν των κομμάτων, ειδικότερα των «αριστερών», δίνοντας μορφή στην ανεπάρκειά τους, τεκμηριώνει πως: «η ύπαρξη λαθεμένων αποτελεσμάτων προϋποθέτει ένα σύνολο εσφαλμένων ιδεών». Έζησε την κατάρρευση του υπαρκτού σοσιαλισμού, που από χρόνια πριν ακουγόταν η βουή της να έρχεται, η Έλλη Παππά την άκουσε και την έγραψε στο χαρτί, ενώ άλλοι που ούτε άκουγαν ούτε έβλεπαν τίποτα, την πολεμούσαν ανοήτως ως «αντικομματική αμφισβητία». Υπερασπίστηκε με το δικό της τρόπο το σοσιαλισμό, έξω από το δογματικό πρότυπο, κόμμα - υπαρκτός σοσιαλισμός - εργατική τάξη. Η θεωρία γι’ αυτήν είναι εργαλείο ανάλυσης προβληματισμού και όχι λιβανιστήρι. Τα έργα της - μαζί με τα έργα και άλλων σπουδαίων διανοουμένων – αντιμετωπίζονται, κυρίως από το ΚΚΕ, ως εχθρικά ή στην καλύτερη περίπτωση ως αιρετικά. Η σιωπή γι’ αυτά είναι σίγουρη και δοκιμασμένη μέθοδος θαψίματος. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της περιπέτειας του βιβλίου της «Ο Πλάτωνας στην εποχή μας». Γράφει στη σελ ΙΙ της Εισαγωγής στη Β΄ έκδοση. «…Με τον ίδιο τρόπο εκδηλώθηκε και η σταλινική σιωπή. Παρ΄ όλο που τότε έπαιρνα μέρος στο Τμήμα Φιλοσοφίας του ΚΜΕ - του Κέντρου Μαρξιστικών Ερευνών του ΚΚΕ - η ηγεσία του σιώπησε παντελώς. Ούτε μια αρνητική έστω παρουσίαση του βιβλίου μου ούτε μια απόπειρα για διάλογο και αντιπαράθεση στα πλαίσια αυτού του Κέντρου Ερευνών. Όσο για το βιβλιοπωλείο της Σύγχρονης Εποχής, ο Πλάτωνάς μου ποτέ δεν πέρασε το κατώφλι του. Οι πελάτες που το ζητούσαν έπαιρναν τη στερεότυπη απάντηση πως δεν το έχουν και πως δεν γνωρίζουν ότι υπάρχει αυτό το βιβλίο!(...) Η ΑΥΓΗ του ΚΚΕ εσ., της «ανανέωσης» και της «πολυφωνίας» αρνιόταν πεισματικά να δημοσιεύσει οτιδήποτε για το βιβλίο μου διότι δεν ανήκα στο εσ.! Η πολυφωνία, η ελεύθερη διακίνηση των ιδεών κι όλες οι πομπώδεις διακηρύξεις ήταν προφανώς για τους άλλους, ενώ το δια της σιωπής θάψιμο ανήκε στο ευαγγέλιο των απανταχού οπαδών του ζντανοφισμού και του πλατωνισμού, άλλωστε. Ο Τάσος Βουρνάς, χάρη στο κύρος του, μπόρεσε να σπάσει τελικά το φράγμα της σιωπής που προσπάθησαν να του επιβάλουν. Ήταν ο μόνος από κείνον τον χώρο. Κατά τα άλλα, η σιωπή είναι χρυσός...» Κατά τη γνώμη μου το θεωρητικό έργο της Έλλης Παππά αποτελεί κάποιου είδους «ερευνητική τάση», με το ιδιαίτερο θεωρητικό, ιστορικό, λογοτεχνικό ύφος της, μεταφυσικά προσηλωμένο, ταυτισμένο, κατά κάποιο τρόπο με τους αρχαίους Έλληνες στοχαστές στο παθιασμένο κυνήγι της αλήθειας. Ο Αναξαγόρας πανταχού παρόν: «Στόχος της γνώσης είναι η πράξη και «όψις αδήλων τα φαινόμενα» δηλαδή «η γνώση της κρυμμένης κάτω από τα φαινόμενα πραγματικότητας». Ερμηνεύοντας την μεγάλη της αγάπη τον Ηράκλειτο - Μεγάλο Εφέσιο - είναι κατηγορηματική: «Η αντικειμενική πραγματικότητα διέπεται από νόμους που δεν έχουν ηθική, απόλυτη έννοια της δικαιοσύνης δεν υπάρχει, η έξω από κάθε ανθρώπινη βούληση ισχύς του νόμου της ενότητας των αντιθέσεων αποτελεί και την μοναδική «αρμονία». Καμία ιδιαιτερότητα, δεν μπορεί να υποκαταστήσει αυτή την νομοτέλεια τόσο στην Ελλάδα, όσο και σε κάθε ανθρώπινη κοινωνία με οποιαδήποτε μορφή οργάνωσης από τότε και όσο θα υπάρχουν άνθρωποι». Στο ερευνητικό της ταξίδι πολύτιμο εργαλείο είναι το έργο των Μαρξ Ένγκελς, ο Βασίλης Ραφαηλίδης την κατατάσσει στην κατηγορία των Μαρξιστών διανοουμένων και στήριξε το έργο της με συχνές αναφορές. Σταθερή είναι η προσήλωση της στα σοσιαλιστικά ιδανικά και στην Λενινιστική επαναστατική παράδοση. Γενικότερα πρόσφερε σημαντικό υλικό για την μελέτη του σοσιαλισμού, απασχολήθηκε με τον λαϊκισμό της Σταλινικής περιόδου και την αντιλενινιστική αντιμαρξιστική οπισθοδρόμηση στην ΕΣΣΔ. Οι απόψεις και οι αναλύσεις της θεωρώ πως είναι απολύτως γόνιμες, «…Με το δρόμο που πήρε ο «υπαρκτός σοσιαλισμός», κατόρθωσε να κάμει αναγκαιότητα την ανατροπή του, χωρίς αυτό να σημαίνει πως έγινε «αναγκαιότητα» η άρνηση του σοσιαλισμού. Πολλές «αναγκαιότητες» παραγνώρισε ο «υπαρκτός σοσιαλισμός», αντικαθιστώντας τες με πρακτικές που δεν είχαν καμία σχέση με το μαρξισμό, με τον «επιστημονικό σοσιαλισμό» και σ΄ αυτό επιβάλλεται να αναζητηθούν οι αιτίες της ήττας του. Αλλά αυτή του η ήττα δημιουργεί και τις προϋποθέσεις για τη νίκη του σε ένα μέλλον που, έστω κι αν δεν είναι πολύ ορατό, είναι ωστόσο βέβαιο. Η απάντηση είναι ανεπιφύλακτα καταφατική και μαρξιστικά - ακόμη και «λενινιστικά» - ανεπίληπτη: Η κατεδάφιση του «υπαρκτού σοσιαλισμού» ήταν η ιστορικά αναγκαία προϋπόθεση για την οικοδόμηση του Σοσιαλισμού». (Μύθος και ιδεολογία στη Ρωσική επανάσταση. σελ.260, "Εστία") Το βιβλίο που κατά τη γνώμη μου δίνει χαρακτήρα σε όλο της το έργο είναι το «Ο Πλάτωνας στην εποχή μας» με πρώτη έκδοση το 1980 και δεύτερη το 1997 «…Με τον Πλάτωνα η Εξουσία γίνεται ιδέα απόλυτη, αναλλοίωτη, ολόκληρη και ακέραιη, δεν επιδέχεται την αντίθεση, την πολλαπλότητα και τη μοιρασιά. Ανήκει σ΄ εκείνους που μπορούν να την ασκούν και αυτοί ασκούνε την εξουσία σαν υπέρτατο δικαίωμά τους επειδή φτάσανε στην ανώτατη βαθμίδα της μυητικής διαδικασίας της γνώσης(...) Στόχος της, η δημιουργία της χωρίς αντιθέσεις πολιτείας, όπου ολοκληρωτικά υποτάσσεται το μερικό στο γενικό, μια που μόνο οι φιλόσοφοι - βασιλείς έχουν φτάσει στη θέα του γενικού και μόνο αυτοί είναι σε θέση να χτίσουν την πολιτεία της αρμονίας, από όπου έχει διωχτεί το μίασμα της αντίθεσης. Ποτέ στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης - και στην ιστορία της πολιτικής σκέψης - η απόλυτη κυριαρχία του γενικού και η απόλυτη υποταγή του μερικού δεν βρήκαν μια τόσο πλήρη και τόσο ειλικρινή διατύπωση...» (σελ.281). Η Έλλη Παππά έζησε τον εικοστό αιώνα με ζωή και με θάνατο, στις μεγάλες του ώρες και τις ώρες των διαψεύσεων, κατέγραψε επιλογές πράξεις παραλείψεις. Το έργο που μας άφησε είναι η μαρτυρία της. Απάντησε στην πρόκληση των χρόνων της σηκώνοντας το βαρύ φορτίο του μάρτυρα. Γιάννης Τσίχλας