του Παύλου Κωνσταντινίδη *

Τα τελευταία χρόνια η δημόσια συζήτηση για την αντιπυρική προστασία κυριαρχείται από τη λέξη «καθαρισμός». Το πρόγραμμα Antinero και η εφαρμογή ελεγχόμενων καύσεων προβάλλονται ως εργαλεία πρόληψης. Η μείωση της καύσιμης ύλης είναι πράγματι αναγκαία. Το ερώτημα όμως είναι άλλο. Πόση και με ποιον τρόπο. Σε ένα μεσογειακό πευκοδάσος όπως τα δάση χαλεπίου και τραχείας πεύκης δεν είναι μόνο οι κορμοί. Είναι φυτοκοινωνία. Δηλαδή οργανωμένη συμβίωση ειδών σε πολλαπλά στρώματα. Ανώροφος, υπόροφος, ποώδης βλάστηση, ριζόσφαιρα. Όταν αφαιρείται ο υπόροφος, αφαιρείται λειτουργία. Η αθέατη εργασία των θάμνων Θάμνοι όπως το πουρνάρι (Quercus coccifera), η κουμαριά (Arbutus unedo), ο σχίνος (Pistacia lentiscus), το φιλλύκι (Phillyrea latifolia: • Διανοίγουν ρωγμές σε συμπαγή ασβεστολιθικά πετρώματα, διευκολύνοντας τις ρίζες των πεύκων να διεισδύσουν σε βαθύτερα στρώματα. • Σταθεροποιούν τα ανώτερα εδαφικά στρώματα. • Εμπλουτίζουν το έδαφος με οργανική ουσία. • Δημιουργούν μικροκλίμα όπου εγκαθίστανται νεαρά πεύκα. • Συμμετέχουν σε κοινά μυκορριζικά δίκτυα απαραίτητα για τη δέσμευση του αζώτου και όχι μόνο. Επομένως οι θάμνοι δεν είναι «άχρηστη βλάστηση» που μπορεί να αφαιρείται χωρίς οικολογική συνέπεια. Αντίθετα είναι δομικό στοιχείο ανθεκτικότητας. Η οριζόντια απομάκρυνσή τους απλοποιεί τη δομή. Και τα απλοποιημένα οικοσυστήματα είναι πολύ ευάλωτα. Τι συμβαίνει όταν αφαιρείται ο υπόροφος 1. Αυξάνεται η επιφανειακή απορροή και η διάβρωση του εδάφους. 2. Το έδαφος υπερθερμαίνεται και χάνει πολύτιμη υγρασία. 3. Διαταράσσονται οι μικροβιακές και μυκορριζικές σχέσεις. 4. Η φυσική αναγέννηση δυσχεραίνεται. Το αποτέλεσμα: δάσος εκτεθειμένο. Η ελεγχόμενη καύση Η ελεγχόμενη καύση μπορεί να αποτελέσει εργαλείο σε συγκεκριμένες συνθήκες. Όμως η εφαρμογή της σε φτωχά, ρηχά μεσογειακά εδάφη ενέχει κινδύνους: • Απώλεια οργανικής ουσίας • Μείωση μικροβιακής δραστηριότητας • Προσωρινή αύξηση διάβρωσης • Εξάντληση υπόγειων αποθεμάτων ενέργειας σε θαμνώδη είδη Όταν η καύση επαναλαμβάνεται, η φυτοκοινωνία μεταβαίνει σε απλούστερη μορφή. Η πολυπλοκότητα μειώνεται. Και μαζί της μειώνεται και η ανθεκτικότητα. Το κρίσιμο σημείο Πρόληψη δεν σημαίνει απογύμνωση. Σημαίνει στοχευμένη παρέμβαση, με γνώση της φυτοκοινωνικής δομής και της οικολογικής διαδοχής. Η μείωση καύσιμης ύλης μπορεί να γίνει επιλεκτικά. Με διατήρηση θύλακων υπορόφου. Με διαφοροποίηση ανάλογα με το έδαφος, την κλίση, την ηλικία της συστάδας. Το δάσος δεν είναι στρατόπεδο για να «καθαρίζεται». Είναι ζωντανό σύστημα. Αν θέλουμε πραγματική ανθεκτικότητα Η ανθεκτικότητα των μεσογειακών δασών βασίζεται: • Στην πολυστρωματική δομή • Στη συνεργασία ειδών • Στη σταδιακή διαδοχή • Στη διατήρηση της οργανικής ουσίας Όταν η διαχείριση αγνοεί αυτά τα στοιχεία, η πρόληψη μετατρέπεται σε υποβάθμιση. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν θα παρέμβουμε. Το ερώτημα είναι αν θα παρέμβουμε με οικολογική γνώση ή με μηχανιστική λογική. Καθαρό δάσος μπορεί να φαίνεται ασφαλές. Το γυμνό δάσος όμως είναι εύθραυστο και οδηγεί σε μη αναστρέψιμες υποβαθμίσεις. Γι΄ αυτό όσοι γνωρίζουμε αγωνιούμε. * O Παύλος Κωνσταντινίδης εργάστηκε ως τακτικός ερευνητής στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών Θεσσαλονίκης. Είναι διαχειριστής της ομάδας ΔΑΣΙΚΗ ΟΙΚΟΛΟΓΙΑ- ΔΑΣΙΚΕΣ ΠΥΡΚΑΓΙΕΣ.